Χρήση υφιστάμενων έργων στο training

Τα περισσότερα συστήματα AI εκπαιδεύονται σε μεγάλης κλίμακας σύνολα δεδομένων που περιλαμβάνουν κείμενα (βιβλία, άρθρα, ιστοσελίδες), εικόνες, μουσική, βίντεο.

Η χρήση αυτών των έργων εγείρει ερωτήματα: Απαιτείται άδεια από δικαιούχους; Η εκπαίδευση θεωρείται αναπαραγωγή κατά την έννοια του δικαίου ΠΙ;

Σε γενικές γραμμές, τονίζεται ότι κάποιες φορές το training είναι νόμιμο ακόμα και εάν γίνεται χωρίς άδεια, ενώ άλλες φορές χρειάζεται άδεια, ανάλογα:

• με τον φορέα,
• τον σκοπό,
• και το αν ο δικαιούχος έχει δηλώσει opt-out.

Βασική λειτουργία για την εκπαίδευση του AI είναι το Text and Data Mining (TDM)– Εξόρυξη κειμένου και δεδομένων. Το Text and Data Mining (TDM) αποτελεί πλέον βασικό εργαλείο της ψηφιακής επιστήμης και αναγνωρίζεται από το ευρωπαϊκό δίκαιο ως νόμιμη και προστατευόμενη μορφή χρήσης περιεχομένου για σκοπούς καινοτομίας και έρευνας.

Το TDM είναι η αυτοματοποιημένη διαδικασία ανάλυσης μεγάλων όγκων κειμενικών και αριθμητικών δεδομένων με σκοπό την εξαγωγή χρήσιμων πληροφοριών, προτύπων, τάσεων και συσχετισμών. Αποτελεί μια προηγμένη αναλυτική τεχνική που εφαρμόζεται σε ψηφιακά δεδομένα και κείμενα και περιλαμβάνει τη χρήση αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης, μηχανικής μάθησης και στατιστικής ανάλυσης για τη διερεύνηση περιεχομένου, το οποίο διαφορετικά θα ήταν δύσκολο ή αδύνατο να επεξεργαστεί χειρωνακτικά. Η διαδικασία αυτή συνιστά βασική προϋπόθεση για την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, καθώς επιτρέπει τη συλλογή και επεξεργασία τεράστιου όγκου δεδομένων από ετερόκλητες πηγές σε ελάχιστο χρονικό διάστημα.

Στην πράξη, τα δεδομένα που αξιοποιούνται μέσω TDM μπορεί να περιλαμβάνουν τόσο απλές πληροφορίες όσο και προστατευόμενα έργα. Στην περίπτωση που η εξόρυξη περιλαμβάνει πράξεις αναπαραγωγής προστατευόμενων έργων, εφαρμόζονται οι ειδικές εξαιρέσεις TDM που προβλέπονται στην Οδηγία (ΕΕ) 2019/790 και στον Ν. 4996/2022. Ωστόσο, για λόγους ασφάλειας δικαίου και προώθησης της καινοτομίας, ο νομοθέτης εισήγαγε ειδική εξαίρεση, ενσωματώνοντας στο εσωτερικό δίκαιο τις ρυθμίσεις της Οδηγίας (ΕΕ) 2019/790 για τα πνευματικά δικαιώματα στην ψηφιακή ενιαία αγορά. Ο δικαιούχος μπορεί να εξαιρεθεί (opt-out) από τη γενική εξαίρεση του άρθρου 4, δηλώνοντας ρητά την επιφύλαξή του μέσω μηχανικά αναγνώσιμου σήματος (π.χ. σε robots.txt, metadata, API terms of use κ.λπ.), το οποίο πρέπει να είναι τεχνικά ανιχνεύσιμο.

Σύμφωνα με την Οδηγία:

• Άρθρο 3: Επιτρέπεται η χρήση TDM για σκοπούς επιστημονικής έρευνας από ερευνητές και ιδρύματα, εφόσον υπάρχει νόμιμη πρόσβαση στο υλικό.
• Άρθρο 4: Διευρύνει τη χρήση TDM και για εμπορικούς σκοπούς, υπό τον όρο ότι ο δικαιούχος δεν έχει ρητώς επιφυλάξει τα δικαιώματά του.

Με αυτόν τον τρόπο, το TDM καθίσταται πιο προσιτό, ενισχύοντας την έρευνα και την καινοτομία, ενώ παράλληλα διατηρούνται μηχανισμοί προστασίας των δημιουργών.

Στην ελληνική έννομη τάξη, ειδικότερα, ο Ν. 4996/2022 ενσωμάτωσε και εξειδίκευσε την παραπάνω Οδηγία, εισάγοντας ειδικές εξαιρέσεις από την προστασία πνευματικής ιδιοκτησίας για την υποστήριξη της έρευνας, της εκπαίδευσης και της πολιτιστικής διατήρησης. Οι εξαιρέσεις αυτές περιγράφονται ως εξής:

1. Εξόρυξη για σκοπούς επιστημονικής έρευνας

   Η νομοθεσία επιτρέπει την αναπαραγωγή έργων ή άλλου προστατευόμενου υλικού, προκειμένου να πραγματοποιηθεί εξόρυξη κειμένων και δεδομένων για σκοπούς επιστημονικής έρευνας, υπό τις προϋποθέσεις:

   Η εξόρυξη πραγματοποιείται από ερευνητικούς οργανισμούς (π.χ. πανεπιστήμια, μη κερδοσκοπικά ερευνητικά ιδρύματα) ή ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς (βιβλιοθήκες, μουσεία, αρχεία).
   Οι φορείς πρέπει να έχουν νόμιμη πρόσβαση στο υλικό.
   Τα αντίγραφα που παράγονται μπορούν να φυλάσσονται με ασφάλεια και να διατηρούνται για σκοπούς επαλήθευσης και περαιτέρω επιστημονικής έρευνας.
   Οι δικαιούχοι μπορούν να εφαρμόζουν αναλογικά τεχνικά μέτρα προστασίας για την ασφάλεια των έργων τους.
   Οι εμπλεκόμενοι φορείς καθορίζουν κοινές βέλτιστες πρακτικές, οι οποίες κοινοποιούνται στον Οργανισμό Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΟΠΙ) οι οποίες μπορούν να κοινοποιούνται και μέσω της πλατφόρμας OpenAIRE ή αντίστοιχων υποδομών ανοικτής επιστήμης.
   Κάθε αντίθετη συμβατική ρήτρα θεωρείται άκυρη, ενισχύοντας την προστασία της εξαίρεσης.

2. Εξόρυξη χωρίς περιορισμό σε οποιονδήποτε χρήστη

   Πέρα από την εξαίρεση για την επιστημονική έρευνα, η νομοθεσία εισάγει και μια γενική εξαίρεση για TDM σε περιεχόμενο που είναι νομίμως προσβάσιμο, με την προϋπόθεση ότι δεν υπάρχει ρητός περιορισμός από τον δικαιούχο. Συγκεκριμένα:

   Επιτρέπεται η αναπαραγωγή και εξαγωγή δεδομένων από νομίμως προσβάσιμο υλικό για σκοπούς εξόρυξης, υπό τον όρο ότι ο δικαιούχος δεν έχει περιορίσει ρητά αυτή τη χρήση, π.χ. μέσω μηχανικά αναγνώσιμων τεχνικών για ψηφιακά δημόσια προσβάσιμα έργα.
   Για λόγους ασφάλειας και λογοδοσίας, τα αντίγραφα που παράγονται πρέπει να διατηρούνται σε ασφαλές περιβάλλον, και να διαγράφονται ή ανωνυμοποιούνται μετά το πέρας του σκοπού εξόρυξης, ιδίως όταν περιέχουν προσωπικά δεδομένα.
   Τα αντίγραφα που δημιουργούνται στο πλαίσιο αυτής της χρήσης μπορούν να διατηρούνται για όσο διάστημα απαιτείται για τον σκοπό της εξόρυξης.

3. Εξαιρέσεις υπέρ μη κερδοσκοπικών βιβλιοθηκών και αρχείων

   Ο Ν. 4996/2022 εισάγει επιπλέον εξαιρέσεις, ενισχύοντας τη δυνατότητα διατήρησης και διάδοσης της γνώσης μέσω μη κερδοσκοπικών ιδρυμάτων:

   Μη κερδοσκοπικές βιβλιοθήκες και αρχεία επιτρέπεται να αναπαράγουν ένα πρόσθετο αντίτυπο έργου που διαθέτουν στη συλλογή τους, χωρίς άδεια και χωρίς αμοιβή, εφόσον είναι αναγκαίο για σκοπούς διατήρησης ή μεταβίβασης σε άλλο αντίστοιχο ίδρυμα.
   Η αναπαραγωγή επιτρέπεται μόνο όταν δεν είναι διαθέσιμο το έργο στην αγορά εντός εύλογου χρόνου και με λογικούς όρους.
   Επίσης, δημόσιες και ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες δύνανται να δανείζουν έργα χωρίς άδεια ή αμοιβή, διευκολύνοντας τη λειτουργία της εκπαιδευτικής και ερευνητικής κοινότητας.
   Όπως υπάρχουν επίσης και οι εξαιρέσεις της χρήσης για δικαστικούς λόγους, την γενικότερη ενημέρωση και μόνο και την προβολή ταινιών κάτω από πάρα πολύ αυστηρές προϋποθέσεις (Υπουργική Απόφαση κ.ο.κ.) [Α23-25 Ν. 4996/2022].

   Οι παραπάνω εξαιρέσεις δεν αναιρούν τις υποχρεώσεις αναφοράς πηγής ή σεβασμού των ηθικών δικαιωμάτων του δημιουργού, όπου αυτά εξακολουθούν να ισχύουν.