α. Καταλογογράφηση

Η καταλογογράφηση δεν είναι απλή διοικητική διαδικασία, αλλά δημιουργική πνευματική εργασία. Τα μεταδεδομένα (τίτλοι, θέματα, ευρετήρια) αποτελούν πνευματική ιδιοκτησία της βιβλιοθήκης, εφόσον δημιουργούνται από το προσωπικό της και η βιβλιοθήκη αποφασίζει την άδεια διάθεσής τους. Εν απουσία συγκεκριμένης αδείας, η χρήση τους από τρίτους δεν επιτρέπεται εκτός εάν αφορά στις εξαιρέσεις του νόμου. 

Αυτοδίκαια μεταβίβαση δικαιωμάτων: Ακόμα και αν δεν προβλέπεται ρητά στις συμβάσεις εργασίας, ο Ν. 2121/1993 (άρθρο 7) θεωρεί ότι τα δικαιώματα των εργαζομένων μεταβιβάζονται στο ίδρυμα για έργα που δημιουργούνται κατά την άσκηση των καθηκόντων τους.

Ειδικές περιπτώσεις: Αν η βιβλιοθήκη χρησιμοποιεί εμπορικά συστήματα καταλογογράφησης (π.χ. MARC records από το Library of Congress), πρέπει να εξετάσει:

• Αν η άδεια χρήσης επιτρέπει τροποποίηση ή επαναχρησιμοποίηση των δεδομένων.
• Αν απαιτείται αναφορά της πηγής (π.χ. για ευρετήρια που βασίζονται σε εξωτερικές βάσεις).

β. Πολυεπίπεδα Δικαιώματα σε Βιβλία

Τα βιβλία δεν προστατεύονται ως ενιαίο όλο, αλλά ως σύνολο διακριτών δικαιωμάτων:

• Δικαιώματα συγγραφέα (έργου λόγου)

Συνήθως μεταβιβάζονται στον εκδότη μόνο για συγκεκριμένα δικαιώματα (π.χ. έκδοση σε τυπωμένη μορφή).

Η ψηφιοποίηση ή η διαδικτυακή διάθεση μπορεί να απαιτεί χωριστή άδεια, ακόμα και αν ο εκδότης κατέχει τα δικαιώματα έντυπης έκδοσης.

• Δικαιώματα εικαστικού περιεχομένου (εξώφυλλα, εικόνες, γραφικά)

Πολλές φορές οι εικονογράφοι ή φωτογράφοι διατηρούν τα δικαιώματα και ο εκδότης έχει μόνο άδεια για συγκεκριμένη χρήση.

Παράδειγμα: Η αναπαραγωγή εξωφύλλου σε ψηφιακό κατάλογο μπορεί να απαιτεί άδεια από τον καλλιτέχνη, αν δεν καλύπτεται από την άδεια του εκδότη.

• Συγγενικά δικαιώματα εκδότη (τυπογραφία, σελιδοποίηση)

Προστατεύουν την επένδυση έργου και κόπο (όχι το περιεχόμενο).

Στην ΕΕ, η διάρκειά τους είναι 25 χρόνια από την έκδοση (Οδηγία 93/98/ΕΟΚ).

γ. Δανεισμός

Πρόκειται για την πλέον συνήθη δραστηριότητα που πραγματοποιείται από μια βιβλιοθήκη κι έχει δύο μορφές αποδεκτών:

• Δανεισμός σε τελικό χρήστη των υπηρεσιών της βιβλιοθήκης (lending right)

Στην περίπτωση αυτή η βιβλιοθήκη ασκεί το δικαίωμα δημοσίου δανεισμού του δικαιούχου. Ο δημόσιος δανεισμός από βιβλιοθήκες δημόσιων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης (σχολικές βιβλιοθήκες), καθώς και από ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες που είναι μέλη του Συνδέσμου Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών δεν συνοδεύεται από σύστημα αποζημίωσης (άρθρο 5Α, ν. 2121/93)

• Δανεισμός μεταξύ βιβλιοθηκών (interlibrary loan)

Και πάλι πρόκειται για άσκηση του δικαιώματος του δημοσίου δανεισμού και απαιτείται άδεια σε σχέση με αυτό. Ωστόσο, καθώς δεν υπάρχει διάταξη στο ελληνικό δίκαιο, θα πρέπει να διασφαλιστούν οι προϋποθέσεις νομιμότητας που πλαισιώνουν τη συγκεκριμένη ενέργεια:

1. ο μη εμπορικός χαρακτήρας: δεν υπάρχει καταβολή ποσού για την ίδια την πράξη του δανεισμού του βιβλίου, αν και μπορεί να υπάρξει καταβολή τελών σε σχέση με τις παρεχόμενες υπηρεσίες (π.χ. έξοδα αποστολής ή πρόστιμο σε σχέση με την μη έγκαιρη επιστροφή του)
2. η περιορισμένη ποσότητα: συνήθως δεκτό είναι το 10% του έργου ή ένα κεφάλαιο

δ. Αναπαραγωγή

• Αναπαραγωγή από Χρήστες (άρθρο 18): Εδώ εφαρμόζονται τα όρια “ιδιωτικής αντιγραφής”. Στην Ελλάδα, δεν υπάρχει αριθμητικό όριο, ενώ σε ορισμένες χώρες οι χρήστες μπορούν να αναπαράγουν για ιδιωτική χρήση το πολύ μέχρι 10-15% του έργου.

Από την άλλη η βιβλιοθήκη δεν φέρει ευθύνη για την καταχώριση, αλλά είναι υποχρεωμένη να τοποθετεί ειδοποιήσεις κατάχρησης δίπλα από φωτοτυπικά μηχανήματα και να αποφεύγει συστηματική αναπαραγωγή (π.χ. φωτοτυπία ολόκληρων συγγραμμάτων).

• Αναπαραγωγή για Διατήρηση (άρθρο 22): Ψηφιοποίηση “εκ προλήψεως”:

Είναι νόμιμη μόνο αν υπάρχει υποκείμενος κίνδυνος απώλειας (π.χ. σπάνια βιβλία).

Απαγορεύεται η δημόσια πρόσβαση στο ψηφιακό αντίγραφο, εκτός αν το πρωτότυπο έχει καταστραφεί.

ε. Παρουσίαση και Δημόσια Προβολή

• Έκθεση Φυσικών Αντιτύπων

Η απλή έκθεση σε ράφι δεν απαιτεί άδεια.

Αν όμως γίνεται επιλεκτική προβολή (π.χ. “Βιβλία της Εβδομάδας”), μπορεί να θεωρηθεί δημόσια επικοινωνία (άρθρο 3 Ν. 2121/1993) και να απαιτεί άδεια.

• Ψηφιακή Παρουσίαση (e-books, βάσεις δεδομένων)

Οι άδειες των εκδοτών συχνά περιορίζουν τη δημόσια προβολή σε:

• Αυθεντικοποιημένους χρήστες (π.χ. μέσω IP πανεπιστημίου).
• Απαγορεύουν τη διάθεση σε δημόσιους χώρους (π.χ. προβολή σε οθόνη βιβλιοθήκης).