Συχνές ερωτήσεις - FAQs
Για ερευνητές
1. Τι ισχύει για τις παρουσιάσεις PowerPoint που περιλαμβάνουν εικόνες από το Διαδίκτυο;
Η γενική αρχή είναι ότι όλες οι εικόνες που βρίσκονται στο Διαδίκτυο προστατεύονται αυτόματα από το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας, εκτός εάν ρητώς δηλώνεται διαφορετικά. Ακόμη και αν μια εικόνα είναι δημοσίως διαθέσιμη (π.χ. σε μια ιστοσελίδα, σε μια αναζήτηση Google ή σε ένα κοινωνικό μέσο), αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί ελεύθερα. Ο δημιουργός ή ο κάτοχος των δικαιωμάτων της εικόνας διατηρεί το αποκλειστικό δικαίωμα χρήσης, αντιγραφής, αναπαραγωγής, διάδοσης και παρουσίασης του έργου του.
Η χρήση εικόνων χωρίς προηγούμενη άδεια μπορεί να γίνει μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όπως όταν η εικόνα έχει καταστεί δημόσια κτήση (public domain), δηλαδή τα δικαιώματα έχουν λήξει ή έχουν αποποιηθεί. Επίσης, κάτι τέτοιο ισχύει και όταν η εικόνα διατίθεται υπό άδεια Creative Commons και πληρούνται οι όροι της άδειας (π.χ. αναφορά δημιουργού, μη εμπορική χρήση, απαγόρευση παραλλαγών), καθώς και η χρήση εμπίπτει στο νομικό πλαίσιο της θεμιτής χρήσης (fair dealing/use) [για χώρες που έχουν ενσωματώσει αυτού του τύπου την εξαίρεση όπως π.χ. η Αμερική / Μ. Βρετανία] ή της εκπαιδευτικής εξαίρεσης, εφόσον πληρούνται αυστηρές προϋποθέσεις.
Εφόσον η παρουσίαση PowerPoint χρησιμοποιείται αποκλειστικά για εκπαιδευτικούς σκοπούς, εντός του πλαισίου μαθήματος ή φοιτητικής εργασίας και δεν δημοσιεύεται στο διαδίκτυο, υπάρχει κάποια περιορισμένη ελευθερία με βάση την εκπαιδευτική εξαίρεση της ελληνικής νομοθεσίας (άρθρο 21 του Ν. 2121/1993). Ωστόσο:
- Πρέπει να αναγράφεται ρητή αναφορά στην πηγή και τον δημιουργό.
- Πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο το απαραίτητο τμήμα της εικόνας.
- Η χρήση δεν πρέπει να επηρεάζει την κανονική εκμετάλλευση του έργου από τον δημιουργό.
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η εξαίρεση αυτή δεν καλύπτει τη δημόσια κοινοποίηση στο διαδίκτυο (π.χ., YouTube, προσωπικού blog).
2. Επιτρέπονται εικόνες, πίνακες ή γραφήματα από άρθρα σε ερευνητική εργασία;
Η χρήση εικόνων, πινάκων ή γραφημάτων από δημοσιευμένα επιστημονικά άρθρα σε μια ερευνητική εργασία είναι ένα σύνθετο ζήτημα. Αν και πολλοί φοιτητές ή ερευνητές θεωρούν ότι μπορούν να αναπαράγουν τέτοιο υλικό με απλή παραπομπή, η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη και απαιτεί προσοχή.
Είναι αποδεκτό εφόσον το υλικό χρησιμοποιείται αποκλειστικά για εκπαιδευτικούς σκοπούς, δεν δημοσιεύεται στο διαδίκτυο ή σε περιοδικά και φέρει σαφή και πλήρη παραπομπή. Ωστόσο, αν η εργασία αναρτηθεί σε ιδρυματικό αποθετήριο ή χρησιμοποιηθεί ως βάση για δημοσίευση σε επιστημονικό περιοδικό ή παρουσίαση σε συνέδριο, τότε οι περιορισμοί πνευματικής ιδιοκτησίας ενεργοποιούνται πλήρως και θα πρέπει να ληφθεί η κατάλληλη άδεια χρήσης ή να βρεθεί εναλλακτικός τρόπος παρουσίασης των δεδομένων.
3. Επιτρέπεται η ηχογράφηση συνεντεύξεων χωρίς συναίνεση και η δημοσίευση αποσπασμάτων από αυτές στην έρευνα;
Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR) και τον ελληνικό νόμο 4624/2019, η μεταγραφή, αποθήκευση και δημοσίευση προφορικών συνεντεύξεων αποτελεί επεξεργασία προσωπικών δεδομένων και υπόκειται σε αυστηρές νομικές απαιτήσεις. Η νομιμότητα της διαδικασίας εξαρτάται από τη νόμιμη βάση που τη δικαιολογεί, με την συναίνεση των συμμετεχόντων να είναι ο πιο κρίσιμος παράγοντας.
Η επεξεργασία προσωπικών δεδομένων στο πλαίσιο συνεντεύξεων για ερευνητικούς σκοπούς, που περιλαμβάνει ηχογράφηση, μεταγραφή και δημοσίευση, διέπεται από αυστηρές προϋποθέσεις, σύμφωνα με τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR). Το άρθρο 6 του Κανονισμού ορίζει ότι απαιτείται ελεύθερη και ενημερωμένη συναίνεση των συμμετεχόντων. Η συναίνεση αυτή πρέπει να είναι σαφής και ειδική, να περιλαμβάνει ρητή έκφραση συμφωνίας, κατά προτίμηση γραπτώς, και να καλύπτει όχι μόνο τη συμμετοχή στη συνέντευξη αλλά και τη μεταγραφή και τη δημοσίευση των δεδομένων. Οι συμμετέχοντες πρέπει να ενημερώνονται με σαφήνεια για το είδος των δεδομένων που θα συλλεχθούν, τον τρόπο επεξεργασίας τους και το πλαίσιο δημοσιοποίησής τους. Ειδικά όταν η έρευνα διεξάγεται στο πλαίσιο πανεπιστημιακής εργασίας, η συναίνεση αυτή εντάσσεται σε ευρύτερο πλαίσιο δεοντολογικής συμμόρφωσης: η Επιτροπή Ηθικής Έρευνας του οικείου ιδρύματος πρέπει να εγκρίνει την ερευνητική διαδικασία, ελέγχοντας τόσο τη νομική όσο και την ηθική διάσταση της επεξεργασίας των δεδομένων
Η προστασία της ταυτότητας των συμμετεχόντων παραμένει βασική υποχρέωση ακόμη και όταν έχει δοθεί η αναγκαία συναίνεση. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν τα δεδομένα αγγίζουν ευαίσθητες κατηγορίες, όπως θρησκευτικές ή πολιτικές πεποιθήσεις, δεδομένα υγείας, ή εμπειρίες που δυνητικά εκθέτουν το άτομο, όπως η κριτική προς εργοδότες ή πολιτικούς φορείς. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η ειδική συναίνεση κατά το άρθρο 9 του GDPR είναι απαραίτητη. Ο ερευνητής οφείλει να χρησιμοποιεί ψευδώνυμα ή κωδικούς αντί για πραγματικά ονόματα, να αφαιρεί ή να τροποποιεί αναγνωριστικά στοιχεία τρίτων προσώπων ή ακριβείς τοποθεσίες, και να διασφαλίζει ότι το αποθηκευμένο υλικό προστατεύεται επαρκώς, π.χ. μέσω κρυπτογράφησης και περιορισμένης πρόσβασης μόνο σε εξουσιοδοτημένα μέλη της ερευνητικής ομάδας.
Η μη συμμόρφωση με τα παραπάνω συνεπάγεται σοβαρές νομικές συνέπειες. Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ) έχει την αρμοδιότητα να επιβάλλει ποινές για παραβιάσεις, οι οποίες μπορεί να περιλαμβάνουν πρόστιμα που φθάνουν τα 20 εκατομμύρια ευρώ ή το 4% του ετήσιου παγκόσμιου κύκλου εργασιών ενός οργανισμού. Σε επίπεδο ακαδημαϊκής δεοντολογίας, παραβιάσεις ενδέχεται να οδηγήσουν σε απόρριψη της ερευνητικής εργασίας από επιτροπές δημοσίευσης ή ακόμα και σε αμφισβήτηση της εγκυρότητας της έρευνας από επιστημονικούς φορείς. Παράλληλα, οι συμμετέχοντες έχουν το δικαίωμα να αξιώσουν αποζημίωση αν θεωρήσουν ότι έχει παραβιαστεί το απόρρητό τους. Συνεπώς, η σωστή ενημέρωση των συμμετεχόντων, η προσεκτική τεκμηρίωση της συναίνεσης και η λήψη όλων των απαραίτητων τεχνικών και οργανωτικών μέτρων αποτελούν κρίσιμες προϋποθέσεις για τη νόμιμη και δεοντολογικά αποδεκτή διεξαγωγή ερευνητικών συνεντεύξεων.
4. Τι γίνεται αν κάποιος τρίτος αντιγράψει ή διαδώσει εργασία άλλου χωρίς άδεια;
Αν κάποιος τρίτος αντιγράψει ή αναδημοσιεύσει εργασία τρίτου χωρίς την άδειά του, ο τελευταίος έχει πλήρη νομικά δικαιώματα να προστατέψει το έργο του. Η νομοθεσία για την πνευματική ιδιοκτησία, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, προβλέπει σαφώς ότι κάθε πρωτότυπο έργο —όπως επιστημονικά κείμενα, φοιτητικές εργασίες, προγραμματιστικός κώδικας ή ερευνητικά αποτελέσματα— προστατεύεται αυτόματα από τη στιγμή της δημιουργίας του, χωρίς να απαιτείται κάποια επίσημη καταχώριση ή καταγραφή.
Η παραβίαση αυτών των δικαιωμάτων μπορεί να προκύψει σε διάφορα πλαίσια, είτε πρόκειται για ακαδημαϊκή λογοκλοπή είτε για δημοσίευση της εργασίας στο διαδίκτυο χωρίς άδεια. Σε περίπτωση που η εργασία έχει χρησιμοποιηθεί παράνομα από συμφοιτητή ή άλλο άτομο στο πλαίσιο ενός πανεπιστημίου, μπορεί ο δημιουργός να καταγγείλει την πράξη στη γραμματεία ή στην αρμόδια επιτροπή του ιδρύματος. Πολλά πανεπιστήμια εφαρμόζουν πολιτικές μηδενικής ανοχής στη λογοκλοπή και οι προβλεπόμενες κυρώσεις περιλαμβάνουν ακύρωση της εργασίας, διαγραφή του υπεύθυνου φοιτητή ή ακόμα και ακύρωση πτυχίου σε σοβαρές περιπτώσεις. Η χρήση λογισμικών εντοπισμού λογοκλοπής, όπως το Turnitin, αποτελεί σύνηθες εργαλείο ελέγχου αυθεντικότητας των εργασιών στα περισσότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα.
5. Υπό ποιες προϋποθέσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί το έργο τρίτου και προστατεύεται με την πνευματική ιδιοκτησία;
Η άδεια του δημιουργού ή άλλου δικαιούχου είναι αναγκαία για τη νόμιμη χρήση του προστατευόμενου έργου. Αυτή χορηγείται στο πλαίσιο συμβάσεων ή αδειών εκμετάλλευσης που καταρτίζονται εγγράφως και μπορεί να συνεπάγονται την καταβολή αμοιβής.
Μία σειρά νομοθετικών πρωτοβουλιών θέσπισαν το νομικό πλαίσιο για τα ανοικτά δεδομένα, όπως ο νόμος για την περαιτέρω χρήση πληροφοριών και δεδομένων του δημόσιου τομέα, ο νόμος για τη Διαύγεια και ο νόμος για τα γεωχωρικά δεδομένα. Η ανοικτή πρόσβαση υποστηρίζεται στην Ελλάδα από την ακαδημαϊκή και επιστημονική κοινότητα με στόχο την προώθηση της ελεύθερης ανταλλαγής πληροφοριών, την ανοικτή πρόσβαση σε επιστημονικό υλικό και τη δημόσια διάθεση και διαφύλαξη ψηφιακού περιεχομένου. Επίσης, πολλά έργα δημοσιεύονται στο πλαίσιο αδειών ανοικτού περιεχομένου, όπως οι άδειες Creative Commons. Η περαιτέρω χρήση αυτών των έργων, παρότι εξακολουθεί να υπόκειται στους όρους της άδειας που χορηγεί ο δικαιούχος, τις περισσότερες φορές δεν προϋποθέτει την προηγούμενη άδεια του δικαιούχου.
Η ελληνική νομοθεσία για την πνευματική ιδιοκτησία προβλέπει έναν κλειστό κατάλογο περιορισμών. Επιτρέπεται, χωρίς την άδεια του δημιουργού και χωρίς αμοιβή, η παράθεση συντόμων αποσπασμάτων από έργο άλλου νομίμως δημοσιευμένου για την υποστήριξη της γνώμης εκείνου που παραθέτει ή την κριτική της γνώμης άλλου, εφόσον η παράθεση των αποσπασμάτων είναι σύμφωνη με τα χρηστά ήθη και η έκταση των αποσπασμάτων δικαιολογείται από τον επιδιωκόμενο σκοπό. Η παράθεση του αποσπάσματος πρέπει να συνοδεύεται από την ένδειξη της πηγής και των ονομάτων του δημιουργού και του εκδότη, εφόσον τα ονόματα αυτά εμφανίζονται στην πηγή. Η παράθεση μεγάλων αποσπασμάτων είναι παράνομη, ακόμη και όταν μνημονεύεται η πηγή. Η παράθεση πρέπει να γίνεται για υποστήριξη της γνώμης ή για άσκηση κριτικής και να μην αποτελεί αποκλειστική πηγή για τη συγγραφή ενός βιβλίου. Η παράθεση ολόκληρου έργου είναι παράνομη. Με ειδικές διατάξεις ρυθμίζονται οι επιτρεπόμενες χρήσεις των ορφανών έργων.
6. Θέλω να κάνω μία δημοσίευση σε ένα επιστημονικό περιοδικό που θα βασίζεται στο διδακτορικό μου. Χρειάζεται άδεια από τον επιβλέποντα? Θα μπορούσε ο επιβλέπων να πραγματοποιήσει αντίστοιχα μία δημοσίευση που θα βασίζεται στο διδακτορικό μου? Απαιτείται να λάβει άδεια από εμένα?
Όχι, δεν χρειάζεται άδεια. Το διδακτορικό ανήκει στον φοιτητή/τρια ως έργο πνευματικής ιδιοκτησίας. Ο επιβλέπων χρειάζεται άδεια για να δημοσιεύσει άρθρο βασισμένο στο διδακτορικό σας. Ο επιβλέπων έχει μεν συμβάλει επιστημονικά στην καθοδήγηση, αλλά δεν είναι συνδημιουργός της διατριβής (εκτός αν έχει γράψει ο ίδιος πρωτότυπο τμήμα του κειμένου).
7. Ένας φοιτητής βρίσκει μια πολύ ενδιαφέρουσα εργασία ενός άλλου φοιτητή, ιδιαίτερα κάποια από τα πρωτογενή του δεδομένα και το ερωτηματολόγιο που χρησιμοποίησε για να τα συλλέξει. Μπορεί να χρησιμοποιήσει τα πρωτογενή δεδομένα; Μπορεί να χρησιμοποιήσει το ερωτηματολόγιο του άλλου φοιτητή για να μαζέψει νέα δεδομένα; Μπορεί να μεταβάλλει το ερωτηματολόγιο αυτό για να εξυπηρετεί την έρευνά του;
Τα πρωτογενή δεδομένα συνιστούν πρωτότυπη ή απλή βάση δεδομένων και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωρίς την άδεια του δημιουργού τους τόσο ως προς το ηθικό όσο και ως προς το οικονομικό δικαίωμα
Το ερωτηματολόγιο είναι έργο λόγου και επιπλέον μπορεί να ανταποκρίνεται στη ραχοκοκαλιά των βάσεων δεδομένων και για το λόγο αυτό δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί χωρίς την άδεια του δημιουργού
Το ερωτηματολόγιο μπορεί να τροποποιηθεί μόνο στο βαθμό που δε διατηρεί πλέον στοιχεία από την αρχική του δομή και έκφραση και κατά συνέπεια δεν αποτελεί παράγωγο έργο του πρώτου. Διαφορετικά πρέπει να ζητηθεί άδεια από τον αρχικό δημιουργό του ερωτηματολογίου ή το νόμιμο δικαιούχο.
8. Ένας διδακτορικός φοιτητής ψάχνει για ένα άρθρο που είναι σε συνδρομητικό περιοδικό για το οποίο η βιβλιοθήκη δε δίνει πρόσβαση, αλλά καταφέρνει να το βρει στο Academia/ Research Gate. Μπορεί να το κατεβάσει; Ένας διδάσκων έχει το ίδιο πρόβλημα και θέλει όχι μόνο να το κατεβάσει, αλλά να το δώσει και στους φοιτητές του. Τι του συστήνετε;
Ο φοιτητής μπορεί να το κατεβάσει, εάν το επιτρέπει η άδεια με την οποία αυτό δίδεται, ιδίως εάν πρόκειται για pre-print το οποίο δίνεται με ανοικτή άδεια. Εάν δεν έχει άδεια η μεταφόρτωση είναι πιθανότητα παράνομη, αλλά έχει μικρό κίνδυνο αγωγής. Και για το διδάσκοντα ισχύουν τα ίδια, με τη διαφορά ότι ο νομικός κίνδυνος είναι μεγαλύτερος, ειδικά εάν διαχέεται δημόσια στο διαδίκτυο.
9. Ένας διδάσκων θέλει να χρησιμοποιήσει video από το YouTube στο μάθημά του και κάποιες διαφάνειες ή ολόκληρη παρουσίαση από το SlideShare. Ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος για να το κάνει; Έχει διαφορά εάν το μάθημα είναι στην τάξη ή στο διαδίκτυο κι αν είναι στο διαδίκτυο εάν είναι ανοικτό ή κλειστό;
Εάν υπάρχει σαφής αδειοδότηση με άδειες Creative Commons τότε μπορεί να γίνει χρήση του υλικού σύμφωνα με τους όρους της άδειας
Εάν δεν υπάρχει άλλη άδεια δεν μπορεί να γίνει απευθείας χρήση του υλικού Το καλύτερο είναι να γίνει απευθείας διασύνδεση στο υλικό και όχι μεταφόρτωση του, ώστε να μην υπάρχουν νομικά προβλήματα
Όσο πιο ανοικτό και δημόσιο είναι ένα μάθημα, τόσο μεγαλύτερος ο νομικός κίνδυνος αγωγής.
10. Ένας καθηγητής θέλει να μοιράσει ένα άρθρο στους φοιτητές του. Η Βιβλιοθήκη το έχει σε ηλεκτρονική βάση και σε αναλογική μορφή. Πώς μπορεί να το διαθέσει;
Εάν το άρθρο είναι ανοικτής πρόσβασης, μπορεί να δοθεί απευθείας πρόσβαση σε αυτό. Εάν το άρθρο είναι με επιφύλαξη παντός δικαιώματος, μπορεί να δοθεί στους φοιτητές είτε ως αναφορά σε κάποια από τις ψηφιακές βάσεις δεδομένων, είτε απευθείας ως άρθρο εφόσον το επιτρέπει η άδεια με την οποία έχει πρόσβαση η βιβλιοθήκη στη συλλογή.
Το αναλογικό άρθρο δεν μπορεί να αναπαραχθεί αναλογικά ή ψηφιακά χωρίς την άδεια του δικαιούχου (εκδότη).
Μπορεί να δοθεί αναφορά στο άρθρο και οι φοιτητές να το αναπαράγουν μεμονωμένα στο πλαίσιο του αρ. 18 ή απλώς να το διαβάσουν στη βιβλιοθήκη.
11. Ένας διδάσκων θέλει να μοιραστεί με τους φοιτητές του μια σειρά από φωτογραφίες από αρχαιολογικούς χώρους και έργα τέχνης που έχει βρει στο διαδίκτυο, έχει τραβήξει ο ίδιος ή έχει σαρώσει από βιβλία που έχει στο σπίτι του ή έχει δανειστεί από τη βιβλιοθήκη. Μπορεί να τα ανεβάσει στο ιδρυματικό αποθετήριο ή να τα βάλει στο μάθημά του και να το ανεβάσει στο ιδρυματικό αποθετήριο;
Οι φωτογραφίες από αρχαιολογικούς χώρους ακόμη κι όταν πρόκειται να χρησιμοποιηθούν για ερευνητικούς ή διδακτικούς σκοπούς θα πρέπει να συνοδεύονται από προηγούμενη άδεια από το Υπουργείο Πολιτισμού. Επειδή, ωστόσο, η διαδικασία είναι δυνατόν να είναι χρονοβόρα, εξετάζεται συχνά ο πραγματικός κίνδυνος από την παράλειψη της διαδικασίας. Εάν πρόκειται για φωτογραφία από βιβλίο, ισχύουν τα όσα ισχύουν γενικά για τα βιβλία και άρα δεν μπορεί να γίνει αναπαραγωγή παρά μόνο εφόσον (α) πρόκειται για βιβλίο εκτός προστασίας πνευματικής ιδιοκτησίας ή (β) πρόκειται για χρήση μέρους της εικόνας είτε για κριτική/ υποστήριξη γνώμης είτε για διδασκαλία/ εξετάσεις ή (γ) έχει ληφθεί η άδεια από το δικαιούχο (δηλαδή τον εκδότη) (δ) η φωτογραφία διατίθεται με ανοικτή άδεια Εάν πρόκειται για φωτογραφία από το διαδίκτυο, ισχύουν τα ίδια αναλογικά εφαρμοζόμενα Εάν ανέβει η φωτογραφία στο ιδρυματικό αποθετήριο και είναι διαθέσιμη μόνο προς τους φοιτητές, τότε ενώ υπάρχουν παραβιάσεις ο κίνδυνος της αγωγής είναι σχετικά μικρός Εάν ανέβει η φωτογραφία σε ένα ανοικτό μάθημα ή σε μάθημα διαθέσιμο στο ευρύτερο κοινό, τότε η παραβίαση εξακολουθεί να ισχύει και υπάρχει και κίνδυνος αγωγής.
12. Ένας διδάσκων έχει δημιουργήσει σημειώσεις με κείμενα από διαδίκτυο και παρουσιάσεις με φωτογραφίες από το διαδίκτυο. Υπάρχει πρόβλημα (α) να το παρουσιάσει στην τάξη του (β) να το ανεβάσει στο ιδρυματικό αποθετήριο με πρόσβαση μόνο για τους φοιτητές του (γ) να το ανεβάσει ανοικτό στο διαδίκτυο. Ειδικά για το υλικό από το διαδίκτυο μου ισχύει ότι: “οι φωτογραφίες είναι από το google images και έχω βρει το πλήρες κείμενο του άρθρου στο διαδίκτυο και δεν έλεγε πουθενά ότι απαγορεύεται να τα κατεβάσω. Αυτό δε σημαίνει ότι είναι ελεύθερα δικαιωμάτων;» Έχει διαφορά εάν το υλικό προέρχεται από Research Gate/ Academia/ SlideShare/ Wikipedia;
H γενική αρχή που ισχύει σε σχέση με οποιοδήποτε έργο που προστατεύεται από δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας είναι ότι εφόσον δεν υπάρχει κάποια αντίθετη ρητή άδεια ή σημείωμα, ο δικαιούχος διατηρεί το σύνολο των δικαιωμάτων του και παρέχει στον τελικό χρήστη την πλέον περιορισμένη άδεια που επιτρέπει απλά την τελική χρήση του έργου (π.χ. επιτρέπει τη θέαση ή την ανάγνωση που δεν ενεργοποιούν κάποιες από τις εξουσίες του δημιουργού). Κατά συνέπεια, το υλικό το οποίο βρίσκεται στο διαδίκτυο, ανεξαρτήτως του εάν είναι κείμενο ή εικόνα, εφόσον βρίσκεται εντός προστασίας, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί παρά μόνο ύστερα από άδεια του δημιουργού.
Τα βήματα που πρέπει να ακολουθηθούν είναι τα εξής:
- Διερεύνηση εάν το υλικό είναι εντός προστασίας δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας
- Διερεύνηση εάν το υλικό διατίθεται με κάποια άδεια και τι δικαιώματα μου παρέχει η σχετική άδεια
- Εάν δεν υπάρχει άδεια, διερεύνηση του εάν η χρήση εμπίπτει σε κάποιες από τις εξαιρέσεις των άρθρων 18 με 28Γ του Ν. 2121/1993, ιδίως ιδιωτική αναπαραγωγή, χρήση αποσπασμάτων για κριτική ή έκφραση γνώμης, και αναπαραγωγή για διδακτικούς σκοπούς
- Εάν δεν ισχύει κάτι από τα ανωτέρω πρέπει να ζητηθεί και να ληφθεί άδεια από το δικαιούχο
Δεν έχει σημασία εάν το υλικό είναι από το google images ή όχι. Η έλλειψη άδειας ή άλλης σήμανσης ΔΕΝ σημαίνει ότι το υλικό μπορεί να χρησιμοποιηθεί ελεύθερα. Αντίθετα, σημαίνει ότι ΔΕΝ μπορεί να χρησιμοποιηθεί ελεύθερα κι ότι πρέπει να αναζητηθεί άδεια από το νόμιμο δικαιούχο ή να εξετασθεί εάν η χρήση εμπίπτει στις εξαιρέσεις και περιορισμούς του δικαιώματος.
Εάν πρόκειται για άρθρο που έχω βρει στο Research Gate ή το Academia πρέπει να διερευνηθεί:
- Εάν είναι σαρωμένο αντίτυπο του δημοσιευμένου στο περιοδικό άρθρου, τότε μπορεί να αναπαραχθεί μόνο σύμφωνα με την άδεια που παρέχει το περιοδικό. Εκτός εάν πρόκειται για περιοδικό ανοικτής πρόσβασης, τότε δεν μπορεί να αναπαραχθεί, παρά μόνο σύμφωνα με τους όρους της συγκεκριμένης άδειας που έχει διατεθεί
- Εάν είναι pre-print τότε θα πρέπει να εξεταστεί η άδεια με την οποία διατίθεται (συνήθως κάποια μορφή Creative Commons). Eάν πρόκειται για παρουσίαση στο SlideShare, πρέπει να διερευνηθεί η άδεια με την οποία διατίθεται, ιδίως εάν πρόκειται για άδεια Creative Commons. Προσοχή, στην περίπτωση που γίνουν προσθαφαιρέσεις στην παρουσίαση, να πρόκειται για μια από τις άδειες Creative Commons που το επιτρέπουν (δηλαδή μία εκ των: (α) Creative Commons Αναφορά (β) Creative Commons Αναφορά Παρόμοια Διανομή (γ) Creative Commons Αναφορά Μη Εμπορική Χρήση (δ) Creative Commons Αναφορά Μη εμπορική Χρήση Παρόμοια Διανομή
Εάν πρόκειται για υλικό το οποία υπάρχει στη Wikipedia, τότε μπορεί να αναπαραχθεί με αναφορά στη Wikipedia και μάλιστα το συγκεκριμένο άρθρο και με περαιτέρω αδειοδότηση του νέου υλικού που θα προκύψει από την επανάχρηση υλικού της Wikipedia με άδεια Creative Commons Αναφορά Παρόμοια Διανομή.
Ο τρόπος χρήση του υλικού έχει σημασία, τόσο ως προς την έκταση της παραβίασης όσο και ως προς τον κίνδυνο αγωγής:
- Η παρουσίαση στην τάξη, μπορεί να εμπίπτει στο αρ. 21 των εξαιρέσεων για τη διδασκαλία και τις εξετάσεις, οπότε μπορεί να γίνει με μικρό κίνδυνο παραβίασης και αγωγής
- Η μεταφόρτωση στο ιδρυματικό αποθετήριο συνεπάγεται παραβίαση του Ν. 2121/1993 γιατί δε πρόκειται για απλή αναπαραγωγή αλλά και διάθεση στο κοινό. Το γεγονός ότι το κοινό είναι προσδιορισμένο δεν αναιρεί την πράξη διάθεσης. Κατά συνέπεια, δεν υπάρχει δυνατότητα επίκλησης της εξαίρεσης του αρ. 21. Ωστόσο, εξαιτίας της φύσης της παραβίασης ο κίνδυνος αγωγών εξακολουθεί να είναι σχετικά περιορισμένος.
- Η μεταφόρτωση σε ιδρυματικό αποθετήριο και η ανοικτή διάθεση στο κοινό αποτελεί την πιο επικίνδυνη περίπτωση, αφού έχουμε μη κάλυψη από κάποια εξαίρεση και μεγάλο κίνδυνο αγωγών, λόγω της μεγάλης έκθεσης του έργου στο γενικό κοινό.
13. Τι είναι η λογοκλοπή και ποια μορφή της θεωρείται ακαδημαϊκή απάτη;
Λογοκλοπή είναι η πράξη της παρουσίασης του έργου, των ιδεών, των λέξεων ή της έρευνας κάποιου άλλου ως δικού σου, χωρίς την κατάλληλη αναγνώριση της πηγής. Η λογοκλοπή αποτελεί μία από τις σοβαρότερες παραβάσεις στην ακαδημαϊκή και ερευνητική κοινότητα, διότι πλήττει την ακεραιότητα της επιστήμης, αλλοιώνει την αξιολόγηση και μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές ηθικές, πειθαρχικές και νομικές συνέπειες.
Η λογοκλοπή δεν περιορίζεται στην κατά γράμμα αντιγραφή. Υπάρχουν πολλές μορφές, μερικές από τις οποίες δεν είναι άμεσα ορατές, αλλά θεωρούνται εξίσου σοβαρές:
- Κατά λέξη αντιγραφή (verbatim plagiarism): Αντιγραφή αποσπασμάτων από άλλη πηγή (βιβλίο, άρθρο, εργασία, ιστότοπο) χωρίς εισαγωγικά ή αναφορά στην πηγή. Αυτή η μορφή είναι η πιο κλασική και προφανής.
- Παράφραση χωρίς αναφορά (paraphrasing plagiarism): Αλλαγή της διατύπωσης ή της σύνταξης του πρωτότυπου κειμένου χωρίς να αναφέρεται η πηγή. Ακόμα και αν αλλάξουν οι λέξεις, η ουσία της σκέψης παραμένει ξένη, και η απόκρυψη αυτής της προέλευσης αποτελεί λογοκλοπή.
- Ανακύκλωση εργασιών (self-plagiarism): Επανυποβολή ή χρήση μέρους δικής σου προηγούμενης εργασίας ως νέα και πρωτότυπη, χωρίς αναφορά στην αρχική. Αν και αφορά το έργο του ίδιου προσώπου, αποτελεί παραπλάνηση ως προς τον όγκο πρωτότυπου έργου που παράγεται.
- Λογοκλοπή ιδεών (idea plagiarism): Οικειοποίηση της πρωτοτυπίας, μεθοδολογίας, οπτικής γωνίας ή ερμηνείας που ανήκει σε άλλον, ακόμη και αν δεν έχει διατυπωθεί ρητά. Εμφανίζεται κυρίως σε προφορικές παρουσιάσεις, συνεργατικά έργα ή μη δημοσιευμένο υλικό.
- Μη ακριβής ή ελλιπής παραπομπή (incomplete citation): Παράθεση πηγής με ανακριβή ή ελλιπή στοιχεία, με τρόπο που καθιστά αδύνατο τον εντοπισμό της ή που αποσκοπεί στην αποφυγή ευθύνης.
- Μη δηλωμένη χρήση τεχνητής νοημοσύνης (AI-assisted plagiarism):
Η χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης για τη σύνταξη, επεξεργασία ή σημαντική αναδιατύπωση ενός κειμένου χωρίς σαφή δήλωση ή χωρίς να τηρούνται οι σχετικοί ακαδημαϊκοί κανόνες μπορεί να θεωρηθεί μορφή ακαδημαϊκής απάτης. Η απλή γλωσσική ή τεχνική επιμέλεια (editing) ενός κειμένου με τη βοήθεια εργαλείων ΤΝ δεν συνιστά κατ’ ανάγκη λογοκλοπή, εφόσον το περιεχόμενο παραμένει πρωτότυπο έργο του συγγραφέα. Ωστόσο, όταν η ΤΝ παράγει ουσιαστικά το περιεχόμενο, τις ιδέες, τη δομή ή σημαντικά τμήματα του κειμένου χωρίς διαφάνεια ή αναφορά της χρήσης της, δημιουργείται παραπλάνηση ως προς τον πραγματικό δημιουργό του έργου και ενδέχεται να θεωρηθεί ακαδημαϊκή απάτη.
14. Επιτρέπεται η χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης (π.χ. ChatGPT, Copilot) για συγγραφή ή προγραμματισμό εργασιών;
Η χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης όπως το ChatGPT, το GitHub Copilot ή το Google Gemini για τη συγγραφή ακαδημαϊκών εργασιών ή για τον προγραμματισμό εγείρει σημαντικά ερωτήματα τόσο στο νομικό όσο και στο ηθικό και πρακτικό επίπεδο. Αν και δεν υπάρχει μία ενιαία απάντηση που να καλύπτει κάθε περίπτωση, η αποδοχή ή όχι της χρήσης αυτών των εργαλείων εξαρτάται από το πλαίσιο της εργασίας, τους κανόνες του εκάστοτε ιδρύματος, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο γίνεται η χρήση τους από τον φοιτητή ή τον ερευνητή.
Σε νομικό επίπεδο, η χρήση εργαλείων AI σχετίζεται με ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας και αποφυγής λογοκλοπής. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία για τα πνευματικά δικαιώματα, αλλά και οι εσωτερικοί κανονισμοί των πανεπιστημίων, απαγορεύουν τη μη αναγνωρισμένη χρήση υλικού που δεν προέρχεται αυθεντικά από τον δημιουργό της εργασίας. Εάν χρησιμοποιηθεί AI για να παραχθεί ακαδημαϊκό περιεχόμενο ή κώδικας και αυτό δεν δηλωθεί ρητά, τότε η πράξη αυτή μπορεί να θεωρηθεί λογοκλοπή ή ακαδημαϊκή απάτη. Επιπλέον, εργαλεία όπως το Copilot της GitHub ενδέχεται να παράγουν κώδικα που έχει παραχθεί αρχικά από άλλους δημιουργούς και έχει δημοσιευτεί στο διαδίκτυο με συγκεκριμένες άδειες. Η ενσωμάτωσή του χωρίς προσοχή μπορεί να οδηγήσει σε παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων. Πρέπει να αποφεύγεται η χρήση εργαλείων AI για την άμεση παραγωγή ολόκληρων απαντήσεων σε εξετάσεις, για την αντιγραφή έτοιμου κώδικα χωρίς έλεγχο της προέλευσης του ή για την παραγωγή επιστημονικών άρθρων που παρουσιάζονται ως αμιγώς προσωπική δουλειά.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει ισχυρό εργαλείο για τους φοιτητές και τους ερευνητές, αλλά η χρήση της απαιτεί υπευθυνότητα, γνώση του νομικού και ηθικού πλαισίου και πλήρη διαφάνεια. Η σωστή χρήση της όχι μόνο προστατεύει από τον κίνδυνο λογοκλοπής ή παραβίασης δικαιωμάτων, αλλά ενισχύει και την ποιότητα και την αξιοπιστία της ακαδημαϊκής εργασίας.
Επιπλέον, είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι η διάκριση μεταξύ συνδρομητικών και μη συνδρομητικών εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης αφορά κυρίως το καθεστώς πρόσβασης και όχι τους κανόνες ακαδημαϊκής δεοντολογίας. Ακόμη και όταν ένα ίδρυμα ή οργανισμός παρέχει πρόσβαση σε συνδρομητικά εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, η χρήση τους εξακολουθεί να διέπεται από τις ίδιες αρχές ακαδημαϊκής ακεραιότητας, διαφάνειας και σεβασμού των πνευματικών δικαιωμάτων. Η συνδρομή σε ένα εργαλείο δεν σημαίνει ότι επιτρέπεται η άκριτη ή ανεξέλεγκτη χρήση του για την παραγωγή ακαδημαϊκών εργασιών, την αντιγραφή περιεχομένου ή την παράκαμψη των απαιτήσεων πρωτοτυπίας. Οι χρήστες οφείλουν να χρησιμοποιούν τα εργαλεία αυτά ως υποστηρικτικά μέσα (π.χ. για επεξήγηση εννοιών, έλεγχο κώδικα, γλωσσική επιμέλεια ή διερεύνηση ιδεών) και όχι ως υποκατάστατο της προσωπικής επιστημονικής εργασίας.
15. Ποια μέτρα πρέπει να λάβει κάποιος για να αποτρέψει τρίτους από να αντιγράψουν έργο/εργασία του;
Για να προλάβει κάποιος τέτοιες παραβιάσεις, μπορεί να λάβει ορισμένα προληπτικά μέτρα. Μία απλή, αλλά αποτελεσματική, πρακτική είναι η σαφή ένδειξη πνευματικών δικαιωμάτων, όπως η φράση: <<© [Όνομα], [Έτος], “All rights reserved.”>>
Επίσης, η δημοσίευση του έργου σε πλατφόρμες που παρέχουν κάποιο βαθμό προστασίας, όπως το ResearchGate ή το Academia.edu, μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά για τους υποψήφιους αντιγραφείς. Παράλληλα, μπορεί να διατηρεί ο δημιουργός αρχεία που αποδεικνύουν ότι είναι ο πρώτος δημιουργός, όπως ιστορικά εκδόσεων, πρόχειρα έγγραφα με χρονοσήμανση ή email που σχετίζονται με τη δημιουργία της εργασίας.
16. Υπάρχει ποσοστό επί του έργου, το οποίο επιτρέπεται να φωτοτυπηθεί χωρίς την άδεια του δημιουργού;
Στην Ελλάδα, όπως και στις περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η χρήση τμημάτων πνευματικών έργων χωρίς τη ρητή άδεια του δημιουργού ρυθμίζεται από το πλαίσιο του Νόμου 2121/1993 περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Δεν υπάρχει καθορισμένο ποσοστό του έργου που να μπορεί να φωτοτυπηθεί ή να αναπαραχθεί αυτόματα χωρίς άδεια. Η νομοθεσία προβλέπει περιορισμένη και αναλογική χρήση, που βασίζεται σε έννοιες όπως «μικρό τμήμα» ή «συμβατή με το σκοπό της χρήσης», αλλά δεν θέτει αριθμητικά όρια, όπως το 10% ή το 30% του βιβλίου. Η έννοια της αναλογικότητας σημαίνει ότι το αποσπασματικό υλικό που χρησιμοποιείται πρέπει να είναι μόνο όσο είναι απαραίτητο για τον εκπαιδευτικό ή ερευνητικό σκοπό και δεν πρέπει να υποκαθιστά την αγορά ή την αξιοποίηση του πρωτοτύπου έργου από το κοινό. Για παράδειγμα, η αντιγραφή μιας ή δύο παραγράφων ενός βιβλίου για διάλεξη ή μελέτη φοιτητών μπορεί να θεωρηθεί νόμιμη, εφόσον συνοδεύεται από πλήρη αναφορά της πηγής και δεν παραβιάζει τα οικονομικά δικαιώματα του δημιουργού. Αντίθετα, η φωτοτύπηση ενός κεφαλαίου ή ολόκληρου βιβλίου χωρίς άδεια συνιστά παραβίαση των πνευματικών δικαιωμάτων, ακόμη και αν γίνεται για εκπαιδευτικούς σκοπούς, εκτός αν υπάρχει ρητή εξαίρεση μέσω αδειών Creative Commons ή άλλων ανοιχτών αδειών που επιτρέπουν αναπαραγωγή. Σε κάθε περίπτωση, απαιτείται αναφορά στον δημιουργό, τον τίτλο του έργου και, αν είναι δυνατόν, την έκδοση και τη σελίδα από την οποία προέρχεται το απόσπασμα. Η αναφορά αυτή δεν είναι μόνο ηθική υποχρέωση αλλά και νομική, καθώς προστατεύει τον δημιουργό και αποτρέπει την κατηγορία για λογοκλοπή.
Στην πράξη, τα ελληνικά πανεπιστήμια και βιβλιοθήκες συχνά καθορίζουν εσωτερικές οδηγίες για τη χρήση φωτοτυπιών ή αποσπασμάτων, οι οποίες συνήθως βασίζονται σε προσεγγίσεις αναλογικότητας και καλής πίστης.
17. Ένας καθηγητής θέλει να ανεβάσει στην πλατφόρμα ηλεκτρονικών μαθημάτων ένα άρθρο ή ένα κεφάλαιο βιβλίου από το υλικό που διαθέτει ο ΣΕΑΒ. Μπορεί; Αν ο ίδιος ο καθηγητής είναι ο συγγραφέας αυτού του άρθρου ή του κεφαλαίου υπάρχει διαφοροποίηση ως προς την δυνατότητα χρήσης του υλικού αυτού;
Η δυνατότητα ανάρτησης ενός άρθρου ή ενός κεφαλαίου βιβλίου σε πλατφόρμα ηλεκτρονικών μαθημάτων εξαρτάται από τους όρους αδειοδότησης του συγκεκριμένου έργου. Τα επιστημονικά περιοδικά και τα βιβλία που είναι διαθέσιμα μέσω των συνδρομών του ΣΕΑΒ καλύπτονται από συμβάσεις αδειοδότησης που έχουν συναφθεί μεταξύ των εκδοτών και του ΣΕΑΒ, ο οποίος διαχειρίζεται κεντρικά τις συμφωνίες πρόσβασης για τα ακαδημαϊκά ιδρύματα.
Οι άδειες αυτές καθορίζουν τι επιτρέπεται και τι όχι ως προς τη χρήση του υλικού, συμπεριλαμβανομένης της ανάρτησης σε πλατφόρμες ηλεκτρονικής διδασκαλίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις επιτρέπεται η ανάρτηση αποσπασμάτων ή η παροχή πρόσβασης μέσω συνδέσμου (link) προς το περιεχόμενο, ενώ σε άλλες περιπτώσεις η ανάρτηση του πλήρους κειμένου δεν επιτρέπεται. Για τον λόγο αυτό, πριν από οποιαδήποτε ανάρτηση, είναι απαραίτητο να ελέγχονται οι συγκεκριμένοι όροι χρήσης της άδειας ή να ζητείται διευκρίνιση από τον ΣΕΑΒ ή τη βιβλιοθήκη του ιδρύματος.
Η ίδια αρχή ισχύει ακόμη και όταν ο καθηγητής είναι ο συγγραφέας του άρθρου ή του κεφαλαίου. Στις περισσότερες περιπτώσεις, κατά τη δημοσίευση ενός επιστημονικού έργου, ο συγγραφέας παραχωρεί στον εκδότη ορισμένα δικαιώματα εκμετάλλευσης. Επομένως, η δυνατότητα ανάρτησης του έργου εξαρτάται από τη συμφωνία που έχει υπογραφεί με τον εκδότη και από τα δικαιώματα που έχουν διατηρηθεί από τον συγγραφέα (π.χ. δικαίωμα ανάρτησης σε ιδρυματικό αποθετήριο ή σε πλατφόρμα διδασκαλίας).
Σε κάθε περίπτωση, συνιστάται να ελέγχεται το καθεστώς δικαιωμάτων του έργου και οι σχετικοί όροι αδειοδότησης πριν από την ανάρτηση του υλικού.
Για βιβλιοθηκονόμους
1. Μπορώ να δώσω τα δεδομένα του καταλόγου μου ή του αποθετηρίου μου σε έναν φορέα?
Τα μεταδεδομένα του καταλόγου (τίτλοι, περιγραφές, ταξινόμηση) προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα και μπορούν να διατεθούν μόνο εφόσον η βιβλιοθήκη επιθυμεί να τα δώσει με συγκεκριμένη άδεια που αποφασίζει η ίδια.
Το περιεχόμενο του αποθετηρίου (άρθρα, διπλωματικές, datasets) προστατεύεται επίσης Μπορεί να δοθεί μόνο όταν το επιτρέπει η άδεια του δημιουργού ή όταν το επιτρέπει ο κανονισμός του Ιδρύματος.
2. Μπορώ να τον κρατώ κλειστό τον κατάλογο μου ή πρέπει να είναι ανοικτά τα δεδομένα μου καθώς πρόκειται για δημόσιο φορέα (Πανεπιστήμιο)?
Ο κατάλογος της βιβλιοθήκης δεν υποχρεούται από τον νόμο να είναι ανοικτός, ακόμη και σε δημόσιο πανεπιστήμιο. Η πρόσβαση είναι διοικητική επιλογή του Ιδρύματος Ωστόσο τα δημόσια ιδρύματα επιλέγουν ανοιχτούς καταλόγους για λόγους διαφάνειας και εξυπηρέτησης, αλλά αυτό δεν είναι νομική υποχρέωση.
3. Τι βήματα πρέπει να ακολουθήσω για να ψηφιοποιήσω υλικό από τις δωρεές που έχω στη βιβλιοθήκη μου: πχ μία φωτογραφία, αποκόμματα εφημερίδων-περιοδικών, καρτ-ποστάλ, αφίσες, κ.λπ.
- Ελέγχω αν το υλικό είναι ακόμη σε καθεστώς προστασίας (π.χ 70 έτη μετά τον θάνατο του φωτογράφου, του δημιουργού).
- Ελέγχω τη σύμβαση δωρεάς: έχει δοθεί άδεια ψηφιοποίησης και διάθεσης;
- Αν προστατεύεται και δεν υπάρχει άδεια, επιτρέπεται ψηφιοποίηση μόνο για διατήρηση και όχι η δημόσια διάθεση χωρίς άδεια δικαιούχων.