Τι είναι Πνευματική Ιδιοκτησία;

Πνευματική Ιδιοκτησία και Διανοητική Ιδιοκτησία (είναι το Copyright το ίδιο με την Πατέντα;)

Η πνευματική ιδιοκτησία αποτελεί είδος δικαιώματος επί αΰλων αγαθών, εδώ έργων της διανοίας, και ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των δικαιωμάτων που προστατεύουν τα έργα της ανθρωπίνης διάνοιας και είναι γενικότερα γνωστά με τον τίτλο Δικαιώματα Διανοητικής Ιδιοκτησίας. Η πνευματική ιδιοκτησία, που πλέον ουσιαστικά ταυτίζεται με αυτό που στο Αγγλοαμερικανικό δίκαιο ονομάζεται Copyright, δίδει ένα περιορισμένο στο χρόνο, αλλά απόλυτο και αποκλειστικό δικαίωμα στο δημιουργό έργων του πνεύματος, όπως αυτά ορίζονται στο νόμο, να ασκεί μία σειρά από εξουσίες, οικονομικής και ηθικής φύσεως.

Για να καταλάβουμε για πιο λόγο η Πνευματική Ιδιοκτησία είναι δικαίωμα διαφορετικής φύσης σε σχέση με τα δικαιώματα Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας, όπως το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας και το σήμα, θα πρέπει να δώσουμε έμφαση στο αντικείμενο της έννομης προστασίας που παρέχεται με καθένα από τα τρία αυτά είδη δικαιωμάτων:

  • Με το δικαίωμα Πνευματικής Ιδιοκτησίας προστατεύεται η πρωτότυπη συνεισφορά του δημιουργού που οδηγεί στη δημιουργία ενός συγκεκριμένου έργου του πνεύματος. Η προστασία έγκειται στην απαγόρευση των περισσοτέρων χρήσεων του έργου (ιδίως αναπαραγωγή, διάθεση και διασκευή αυτού). Ιστορικά, το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας προσφέρει προστασία για έργα που ενέχουν στοιχεία δημιουργικότητας και πρωτοτυπίας και όχι για έργα που έχουν βιομηχανικό χαρακτήρα, μολονότι με την εισαγωγή έργων όπως τα προγράμματα Ηλεκτρονικών Υπολογιστών και οι Βάσεις Δεδομένων έχουμε μία λειτουργική μετατόπιση του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και προς πιο χρηστικά αντικείμενα.
  • Με το δικαίωμα ευρεσιτεχνίας προστατεύεται μία καινοτομική εφεύρεση ή διαδικασία παραγωγής. Αυτό που προστατεύεται εδώ είναι η καινοτομικότητα και όχι η πρωτοτυπία. Επίσης, όπως προκύπτει από τις υποχρεώσεις περιγραφής της εφεύρεσης και δημοσιότητας που αποτελούν την καρδιά του συστήματος προστασίας της ευρεσιτεχνίας, σκοπός της αδειοδότησης είναι όχι ο περιορισμός της χρήσης μιας συγκεκριμένης εφεύρεσης όσο ο περιορισμός της κατασκευής αυτής. Για παράδειγμα, με το δικαίωμα ευρεσιτεχνίας επί μιας μηχανής δεν περιορίζεται η δυνατότητα χρήσης αυτής αλλά η δυνατότητα αντιγραφής της κατασκευής της.
  • Το σύστημα προστασίας του σήματος διασφαλίζει και προστατεύει την ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα σε ένα προϊόν ή μια υπηρεσία και σε ένα συγκεκριμένο διακριτικό γνώρισμα. Εδώ, αντικείμενο προστασίας δεν είναι η αντιγραφή του λογότυπου του σήματος όσο η σύνδεση του με ένα συγκεκριμένο προϊόν ή υπηρεσία. Το ίδιο το σήμα ή ο τίτλος (πιο δύσκολα) μπορούν να αποτελούν αυτόνομα αντικείμενο προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας ως έργων των εικαστικών τεχνών και έργο λόγου αντίστοιχα.

 

Τρεις κατηγορίες δικαιωμάτων: (δικαίωμα του δημιουργού, συγγενικά δικαιώματα, ιδιόρρυθμο δικαίωμα του δημιουργού βάσης δεδομένων)

Μια εξίσου σημαντική διαφοροποίηση είναι αυτή ανάμεσα σε τρεις διαφορετικές κατηγορίες δικαιωμάτων, δηλαδή το δικαίωμα του δημιουργού, τα συγγενικά δικαιώματα και το ιδιόρρυθμο δικαίωμα του δημιουργού βάσεων δεδομένων.

(α) Δικαίωμα του Δημιουργού:
Αποτελεί τον πυρήνα του δικαιώματος Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Ανήκει στο δημιουργού του πρωτοτύπου έργου του πνεύματος και απαρτίζεται από τη δέσμη των οικονομικών και ηθικών εξουσιών που αναφέρονται στα οικεία κεφάλαια του παρόντος.

(β) Συγγενικό Δικαίωμα
Πρόκειται για το δικαιώματα τα οποία ενώ σχετίζονται με τα έργα της πνευματικής ιδιοκτησίας και μάλιστα είναι κρίσιμα για τη διάδοση και αναπαραγωγή των προστατευόμενων με το δικαίωμα της πνευματικής ιδιοκτησίας έργα, κατά το νομοθέτη στερούνται τα κρίσιμα στοιχεία της πνευματικής ιδιοκτησίας. Για το λόγο αυτό τους παρέχεται προστασία, αλλά αυτή είναι περιορισμένη σε σχέση με την προστασία που παίρνουν οι δημιουργοί των έργων του πνεύματος που προστατεύοναι από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας.

Μπορούμε συνολικά να δούμε τρεις κατηγορίες συγγενικών δικαιωμάτων:

Α. Συγγενικά δικαιώματα που αποκτούν οι ερμηνευτές ή εκτελεστές καλλιτέχνες που ερμηνεύουν ή με οποιονδήποτε τρόπο εκτελούν τα έργα του πνεύματος. Ο νόμος αναφέρει ενδεικτικά αλλά όχι αποκλειστικά τις ακόλουθες κατηγορίες:

  • Ηθοποιοί
  • Μουσικοί
  • Τραγουδιστές
  • Χορωδοί
  • Χορευτές
  • Καλλιτέχνες του Κουκλοθεάτρου
  • Καλλιτέχνες του θεάτρου σκιών
  • Καλλιτέχνες θεάματος ποικιλιών (βαριετέ)
  • Καλλιτέχνες ιπποδρόμου (τσίρκου)


Β. Συγγενικά Δικαιώματα που αποκτούν οι παραγωγοί. Έχουμε δύο κατηγορίες εδώ:

Β1: Παραγωγοί φωνογραφημάτων ή παραγωγοί υλικών φορέων ήχου.

Β2: Παραγωγοί οπτικοακουστικών έργων ή παραγωγοί υλικών φορέων ήχου και εικόνας

Γ. Συγγενικά Δικαιώματα που αποκτούν Ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί

Δ. Συγγενικά Δικαιώματα που αποκτούν οι Εκδότες εντύπων (για τη στοιχειοθεσία και σελιδοποίηση των έργων που έχουν εκδόσει)

Όλοι οι τύποι συγγενικών δικαιωμάτων είναι ανεξάρτητοι και δεν επηρεάζουν την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας. Πρόκειται δηλαδή για δικαιώματα που υπάρχουν παράλληλα και κάποιες φορές σωρευτικά σε ένα δημιούργημα.

(γ) Ιδιόρρυθμο δικαίωμα του κατασκευαστή βάσεων δεδομένων
Πρόκειται για ιδιόρρυθμο (sui generis) δικαίωμα που προσιδιάζει περισσότερο στα συγγενικά δικαιώματα παρά στο δικαίωμα του δημιουργού, υπό την έννοια ότι αποτελεί δικαίωμα που αποδίδεται στον κατασκευαστή της βάσης δεδομένων, δηλαδή, στο πρόσωπο που λαμβάνει την πρωτοβουλία και επωμίζεται τον κίνδυνο των επενδύσεων για την κατασκευή μιας βάσης δεδομένων. Τα στοιχεία που διαφοροποιούν το ιδιόρρυθμο δικαίωμα του κατασκευαστή σε σχέση με το κατεξοχήν δικαίωμα του δημιουργού σε μια πρωτότυπη βάση δεδομένων αφορούν τόσο τη φύση των ενεργειών που πραγματοποιεί ο κατασκευαστής όσο και το ύψος της πρωτοτυπίας που απαιτείται για την προστασία των σχετικών βάσεων. Στην περίπτωση του ιδιόρρυθμου δικαιώματος η έμφαση βρίσκεται στον επιχειρηματικό κίνδυνο και την επένδυση που κάνει ο κατασκευαστής και όχι στην πρωτοτυπία της βάσης που είναι τελικά αδιάφορη. Αντίστοιχα, μιλάμε για κατασκευαστή και όχι για δημιουργό. Ο κατασκευαστής θα πρέπει να διαφοροποιείται από τον απλό εργολάβο, ο οποίος δεν αναλαμβάνει κάποιον επιχειρηματικό κίνδυνο ούτε πρωτοβουλία, αλλά λειτουργεί για λογαριασμό του κατασκευαστή.

Η οικονομική βάση της Πνευματικής Ιδιοκτησίας

Πίσω από την κλασσική θεωρία της πνευματικής ιδιοκτησίας, βρίσκεται μία θεωρία κινήτρων. Η κεντρική ιδέα της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι ότι πρόκειται για ένα περιορισμένο στο χρόνο μονοπώλιο το οποίο παρέχεται στο δημιουργό προκειμένου να του δίδεται κίνητρο να παράγει την πνευματική δημιουργία. Το κίνητρο μπορεί να έγκειται τόσο στην παροχή οικονομικών απολαβών όσο και στην ηθική αναγνώριση του ιδιαίτερου δεσμού του δημιουργού με το έργο. Η πρώτη αιτιολογία αποτελεί τη βάση για την παροχή των οικονομικών δικαιωμάτων, ενώ η δεύτερη, τη βάση για την παροχή των ηθικών δικαιωμάτων στο δημιουργό.

Ο λόγος για τον οποίο είναι απαραίτητο να δίδεται ένα τέτοιο δικαίωμα στο δημιουργό είναι η φύση των πνευματικών δημιουργημάτων και η εξέλιξή τους μέσα στο χρόνο. Καθώς το κόστος των τεχνολογιών αναπαραγωγής μειώνεται ιστορικά, δημιουργείται η ανάγκη για τη δημιουργία ολοένα και ισχυρότερων δικαιωμάτων των δικαιούχων πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικών δικαιωμάτων καθώς και μηχανισμών με τους οποίους αυτά μπορούν να επιβληθούν. Αυτό είναι φανερό από τις νομοθετικές αλλαγές που έχουν λάβει χώρα σε εθνικό και διεθνές επίπεδο με ιδιαίτερη έμφαση τα τελευταία 30 χρόνια, ειδικά μετά την έλευση της χαμηλού κόστους φωτοτυπικής αναπαραγωγής αρχικά, ψηφιακής αναπαραγωγής στη συνέχεια και αποκεντρωμένων ψηφιακών δικτύων πλέον σήμερα.

Θα πρέπει επίσης να τονισθεί ότι η πνευματική ιδιοκτησία ως έχει αυτή τη στιγμή δεν αποτελεί δίκαιο του δημιουργού αλλά δίκαιο των δικαιούχων της πνευματικής ιδιοκτησίας. Με δεδομένο ότι η πνευματική δημιουργία σπανίως πλέον πραγματοποιείται από μεμονωμένα πρόσωπα, αλλά γίνεται συνήθως στο πλαίσιο κάποιας οργανωμένης διαδικασίας παραγωγής, είναι λογικό να μεταβιβάζεται είτε με συμβάσεις είτε με νομοθετικές διατάξεις στα νομικά πρόσωπα που είναι υπεύθυνα για την οργάνωση της παραγωγής και την συλλογή των συνεισφορών. Επιπλέον, επειδή ο μεμονωμένος δημιουργός δεν είναι σε θέση να συλλέγει το αντίτιμο από τη χρήση των έργων του σε μαζικό επίπεδο, αλλά ούτε είναι δυνατόν στον επαγγελματία χρήστη που κάνει χρήση πολλαπλών έργων να συλλέγει τα δικαιώματα ο ίδιος, η νομοθεσία για την πνευματική ιδιοκτησία έχει δημιουργήσει το θεσμό της συλλογικής διαχείρισης που επιτρέπει να γίνονται αυτές οι συναλλαγές με αρκετά αυτοματοποιημένο και συλλογικό τρόπο.

Κατ' αυτόν τον τρόπο η πνευματική ιδιοκτησία ήταν μέχρι σήμερα ένα δίκαιο των δικαιούχων, τόσο παραγωγών όσο και οργανισμών συλλογικής διαχείρισης ,εξαιτίας της οικονομικής φύσης της οργάνωσης της παραγωγής αλλά και της κατανάλωσης της πνευματικής ιδιοκτησίας.

Η περίπτωση της ρύθμισης των βάσεων δεδομένων είναι δηλωτική αυτών των χαρακτηριστικών. Η έμφαση εδώ δεν είναι στη δημιουργική συνεισφορά, αλλά στην επένδυση σε χρόνο και χρήμα καθώς και η ανάληψη του επιχειρηματικού κινδύνου από τον παραγωγό της βάσης δεδομένων.

Αυτό το μοντέλο βρίσκεται σήμερα υπό μία πολύ έντονη αμφισβήτηση. Κάτι τέτοιο συμβαίνει επειδή το οικονομικό μοντέλο της πνευματικής ιδιοκτησίας έχει αλλάξει ριζικά ως αποτέλεσμα των τεχνολογικών αλλαγών που δημιουργούν σε πολύ θεμελιακό επίπεδο διαφορετικές συνθήκες παραγωγής της πνευματικής δημιουργίας. Ειδικότερα, το υπάρχον μοντέλο της πνευματικής ιδιοκτησίας αμφισβητείται τόσο στο επίπεδο των κινήτρων, όσο και σε αυτό της οργάνωσης της παραγωγής και της συλλογής των δικαιωμάτων.

Σε επίπεδο κινήτρων και τρόπων παραγωγής, σε διαδικτυακά περιβάλλοντα και σε σχέση με αγαθά τα οποία έχουν αρθρωτό χαρακτήρα, ή μπορούν δυνητικά να δομηθούν ως τέτοια, το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν υπάρχουν αρκετά κίνητρα προκειμένου να πραγματοποιηθεί η παραγωγή αλλά ότι πρέπει να μειωθούν τα εμπόδια για την παραγωγή πνευματικών έργων που έτσι κι αλλιώς θα παράγονταν. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, απαιτούνται νομικά εργαλεία που δεν αποκλείουν, αλλά ενισχύουν την πρόσβαση και τη χρήση του υλικού. Τέτοια εργαλεία είναι οι ανοικτές άδειες, ιδίως οι άδειες Creative Commons, που ως τυποποιημένα εργαλεία επιτρέπουν την περαιτέρω χρήση των έργων του πνεύματος. Επιπλεόν, δίδεται ιδιαίτερη έμφαση στα δημιουργήματα του πνεύματος που είναι εκτός ιδιοκτησιακού καθεστώτος και συναρτούν αυτό που ονομάζουμε δημόσιο τομέα, όπως επίσης και τα πνευματικά έργα που ενώ αποτελούν το αντικείμενο πνευματικών δικαιωμάτων ορισμένες χρήσεις τους εξαιρούνται από την πνευματική ιδιοκτησία. Αντίστοιχα, σε επίπεδο συλλογής των σχετικών δικαιωμάτων, αποκεντρωμένα ψηφιακά συστήματα και υπηρεσίες καθιστούν αυτή τη συλλογή δυνατή και με τρόπους πέραν των οργανισμών συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας.

Η Πνευματική Ιδιοκτησία και άλλα ρυθμιστικά πλαίσια της πληροφορίας

Η κατανόηση του διαρκώς εξελισσόμενου περιβάλλοντος της παραγωγής και διάθεσης της πληροφορίας οδήγησε σταδιακά στην ανάπτυξη ρυθμιστικών πλαισίων πέραν της πνευματικής ιδιοκτησίας που υπάρχουν παράλληλα με αυτήν και ρυθμίζουν διαφορετικές πλευρές του ίδιου πληροφοριακού αντικειμένου. Έτσι, ενώ στην περίπτωση της πνευματικής ιδιοκτησίας ο βασικός στόχος είναι η δημιουργία ενός περιορισμένου στο χρόνο και με συγκεκριμένες προϋποθέσεις μονοπωλίου το οποίο δίνει στο δημιουργό το απαραίτητο κίνητρο για να παράξει τα έργα πνευματικής δημιουργίας σε άλλους τομείς η ρύθμιση έχει τελείως διαφορετικά χαρακτηριστικά.

Η πιο ενδιαφέρουσα περίπτωση ίσως είναι το σύνολο της νομοθεσίας για τη δημόσια πληροφορία, όπως αυτή καθορίζεται από το Ν. 3448/2006 για την περαιτέρω χρήση δημόσιας πληροφορίας, τον 3882/2010 για τη γεωχωρική πληροφορία και το Ν. 3979/2011 για την ηλεκτρονική διακυβέρνηση. Το νομοθετικό πλαίσιο που δημιουργείται ως αποτέλεσμα των ανωτέρω διατάξεων επιδιώκει όχι τη δημιουργία σπάνης, όπως ο Ν. 2121/1993, αλλά τη βελτίωση, αύξηση και εμβάθυνση της πρόσβασης στην πληροφορία που μπορεί να αποτελεί και προστατευόμενο από το Ν. 2121/1993 περιεχόμενο. Οι λόγοι για τη διαφοροποιημένη αυτή ρυθμιστική παρέμβαση στηρίζονται σε μια σειρά από διαφορετικές οικονομικές παραδοχές και στόχους πολιτικής. Ειδικότερα:

  • η θεωρία των κινήτρων ως του βασικού μηχανισμού πίσω από τη ρύθμιση της πνευματικής ιδιοκτησίας δεν έχει εφαρμογή στην περίπτωση φορέων που λειτουργούν στα πλαίσια παροχής δημόσιας υπηρεσίας ή εκτέλεσης της δημόσιας αποστολής τους. Αυτό συμβαίνει, όχι μόνο επειδή το σχετικό περιεχόμενο πρέπει να είναι διαθέσιμο χωρίς περιορισμούς προκειμένου να επιτελεί τη δημόσια αποστολή του ο φορέας, αλλά κι επειδή το κόστος για το συγκεκριμένο περιεχόμενο έχει ήδη καταβληθεί μέσα από τη δημόσια φορολογία ή με άλλη δημόσια χρηματοδότηση.
  • η θεωρία πίσω από τη νομοθεσία για την περαιτέρω χρήση της δημόσιας πληροφορίας βασίζεται στη δημιουργία θετικών εξωτερικοτήτων αναφορικά με το τι μπορεί να παραχθεί από δημόσια διαθέσιμη πληροφορία. Κατά συνέπεια, ο στόχος είναι να μεγιστοποιηθεί και όχι να περιοριστεί η πρόσβαση στην πληροφορία.
  • ειδικότερα η νομοθεσία σε σχέση με τη γεωχωρική πληροφορία δίνει μεγάλη έμφαση και στην παροχή πρόσβασης στην πληροφορία στο σύνολο του δημοσίου τομέα εν γένει. Εδώ οι ρυθμιστικοί στόχοι δεν είναι αντίθετοι αλλά διαφορετικοί σε σχέση με την κλασική ρύθμιση της πνευματικής ιδιοκτησίας και αρα τα δύο ρυθμιστικά πλαίσια μπορούν να συνυπάρχουν παράλληλα.

Διαφορετική είναι η περίπτωση της ρύθμισης που αφορά σε δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα. Εδώ, ο στόχος είναι ο περιορισμός της επεξεργασίας της πληροφορίας που περιέχει δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα όχι στο πλαίσιο ενός περιουσιακού δικαιώματος, αλλά ενός δικαιώματος που σχετίζεται με το πρόσωπο του υποκειμένου επεξεργασίας των σχετικών δεδομένων. Η διαφοροποίηση τόσο του χαρακτήρα της ρύθμισης, όσο και της φύσης του δικαιώματος αλλά και των δικαιούχων της προστασίας, δημιουργεί συχνά ένα ζήτημα διαχείρισης των διαφορετικών τύπων ρύθμισης που μπορεί να καλύπτουν το ίδιο πληροφοριακό αντικείμενο. Το ανωτέρω πρόβλημα εμφανίζεται κυρίως σε σχέση με βάσεις δεδομένων, όπου το υποκείμενο προστασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα μπορεί να είναι το πρόσωπο το οποίο αναφέρεται η βάση ενώ ο δικαιούχος ο κατασκευαστής της. Στην περίπτωση αυτή το πρόβλημα έγκειται στο ότι για την εκκαθάριση της βάσης θα πρέπει να αναζητηθούν άδειες από διαφορετικά πρόσωπα και σε διαφορετικά χρονικά σημεία και άρα ενδέχεται να μην είναι εύκολο να αποκτηθούν στο στάδιο αναζήτησής τους.

Δικαίωμα του Δημιουργού ή Copyright;

Μολονότι το δικαίωμα του δημιουργόυ (droit d'auteur) και το copyright συχνά χρησιμοποιούνται ως ταυτόσημα, έχουν διαφορετικές ιστορικές καταβολές και έμφαση στο αντικείμενο της ρύθμισής τους. Το δικαίωμα του δημιουργού, από το οποίο έλκει την καταγωγή της η Ελληνική νομοθεσία, δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην προσωπικότητα του δημιουργού και θεωρεί ως αιτιολογικό της ύπαρξης του δικαίου της πνευματικής ιδιοκτησίας την ανάγκη να προστατευτεί. Ειδικότερα, θεωρεί το πνευματική δημιούργημα αποτύπωμα της προσωπικότητας του δημιουργού και ως τέτοιο προστατευόμενο δικαίωμα. Αντίθετα το copyright έχει περισσότερο λειτουργικούς στόχους και συνιστά αποτέλεσμα μιας πιο χρηστικής-οικονομικής λογικής: πρόκειται για το περιορισμένο στο χρόνο μονοπώλιο το οποίο αποδίδεται σε κάποιο πρόσωπο προκειμένου να έχει το κίνητρο να δημιουργήσει. Κατά συνέπεια στις δικαιοδοσίες που εμφανίζεται το δικαίωμα του δημιουργού η έμφαση είναι περισσότερο στο ηθικό δικαίωμα και στο σχετικά υψηλό επίπεδο πρωτοτυπίας που είναι απαραίτητο προκειμένου να προστατεύεται ένα έργο, ενώ στις δικαιοδοσίες που έχουν επηρεαστεί από το copyright, η έμφαση είναι στην οικονομική εκμετάλευση του δικαιώματος και το επίπεδο πρωτοτυπίας που απαιτείται για την προστασία ενός έργου έχει να κάνει περισσότερο με την επένδυση σε χρόνο και χρήμα καθώς και την ανάληψη επιχειρηματικού κινδύνου, παρά με το ύψος της δημιουργικής συνεισφοράς. Ωστόσο, τις τελευταίες δεκαετίες εξαιτίας της εναρμόνισης που έχει επιφέρει η Κοινοτική νομοθεσία, τις διεθνείς συνθήκες αλλά και την παγκοσμιοποίηση των συναλλαγών που αφορούν την πνευματική ιδιοκτησία οι δύο σχολές προστασίας έχουν φτάσει να είναι σχεδόν ταυτόσημες.

Διαβάστηκε 3773 φορές
Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: « Τι προστατεύεται με Πνευματική Ιδιοκτησία;