Ποια είναι τα όρια της Πνευματικής Ιδιοκτησίας;

Χρονικά Όρια

Ο γενικός κανόνας σε σχέση με τη διάρκεια προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι ο χρόνος ζωής του δημιουργού συν 70 χρόνια. Το διάστημα των 70 ετών ξεκινάει από την 1η Ιανουαρίου του έτους που έπεται από το χρόνο θανάτου του δημιουργού (αρ. 29(1)).

Στην περίπτωση έργων συνεργασίας, ο χρόνος υπολογισμού της διάρκειας προστασίας του έργου γίνεται βάσει του χρόνου θανάτου του τελευταίου επιζώντος δημιουργού (αρ. 30).

Στην περίπτωση ενός οπτικοακουστικού έργου, ο χρόνος υπολογισμού της διάρκειας προστασίας του έργου γίνεται βάσει του χρόνου θανάτου του τελευταίου επιζώντος από τους σκηνοθέτη, του συγγραφέα διαλόγων και του συνθέτη μουσικής που γράφτηκε ειδικά για να χρησιμοποιηθεί στο οπτικοακουστικό έργο. (αρ. 31(3)).

Σε σχέση με τα συγγενικά δικαιώματα:
(α) Οι ερμηνευτές/ εκτελεστές καλλιτέχνες προστατεύονται:
- για 50 χρόνια από την ημερομηνία ερμηνείας ή εκτέλεσης
εκτός αν
[Ι] γίνει νόμιμη δημοσίευση ή παρουσίαση στο κοινό της υλικής ενσωμάτωσης της ερμηνείας ή της εκτέλεσης, οπότε ο χρόνος των 50 ετών ξεκινάει από το χρόνο της δημοσίευσης ή παρουσίασης
[ΙΙ] ο καλλιτέχνης ζήσει περισσότερο από το διάστημα αυτό, οπότε η διάρκεια είναι αυτή της ζωής του καλλιτέχνη
(β) Οι παραγωγοί φωνογραφημάτων προστατεύονται:
- για 50 χρόνια μετά την ημερομηνία της υλικής ενσωμάτωσης
εκτός αν
- το φωνογράφημα έχει δημοσιευθεί σε μεταγενέστερη ημερομηνία, οπότε ο χρόνος των 50 ετών ξεκινάει από την ημερομηνία δημοσίευσης αυτήν
- αν δεν έχει δημοσιευτεί νομίμως αλλά έχει παρουσιαστεί στο κοινό η ημερομηνία ξεκινάει από το χρόνο παρουσίασης στο κοινό, εκτός αν η παρουσίαση αυτή έγινε μετά το διάστημα των 50 ετών από την υλική ενσωμάτωση, οπότε δεν προστατεύεται.
(γ) Οι παραγωγοί οπτικοακουστικών έργων προστατεύονται:
- για 50 χρόνια μετά την ημερομηνία της πρώτης υλικής ενσωμάτωσης
εκτός αν
- το έργο έχει δημοσιευθεί η παρουσιαστεί στο κοινό νομίμως, οπότε ο χρόνος των 50 ετών ξεκινάει από το χρόνο αυτό
(δ) οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί προστατεύονται:
- για 50 χρόνια μετά την πρώτη μετάδοση της εκπομπής, ανεξαρτήτως του μέσου με τον οποίο μεταδόθηκε αυτή
(ε) οι εκδότες προστατεύονται:
- για 50 χρόνια μετά την τελευταία έκδοση του έργου

Σε όλες τις ανωτέρω περιπτώσεις ο χρόνος υπολογισμού ξεκινάει από την 1η Ιανούριου της επόμενης χρονιάς από την οποία συνέβη το γεγονός.

Πώς ρυθμίζεται η σχέση μεταξύ πνευματικών και συγγενικών δικαιωμάτων

Τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα υπάρχουν παράλληλα μεταξύ τους, χωρίς η μία δέσμη δικαιωμάτων να επηρεάζει την άλλη ανεξάρτητα του ποιος είναι ο δικαιούχος. Αυτό σημαίνει ότι τόσο η άσκησή τους όσο και η διάρκειά τους είναι ανεξάρτητη.

Έργα Εκτός Πνευματικής Ιδιοκτησίας

Τα έργα τα οποία δεν προστατεύονται εξορισμού από το νόμο για την πνευματική ιδιοκτησία περιλαμβάνουν κυρίως (αρ.2(5)):
(α) επίσημα κείμενα στα οποία εκφράζεται πολιτειακή αρμοδιότητα
(β) νομοθετικά, δικαστικά ή διοικητικά κείμενα
(γ) εκφράσεις της λαϊκής παράδοσης
(δ) ειδήσεις
(ε) απλά γεγονότα
(στ) στοιχεία

Θα πρέπει να τονιστεί ότι η προστασία που παρέχεται από το νόμο για την πνευματική ιδιοκτησία είναι ανεξάρτητη:

  • από την αξία και προορισμό του έργου
  • από το ότι το έργο ενδεχομένως προστατεύεται από άλλες διατάξεις

 

Εξαιρέσεις και περιορισμοί του Δικαιώματος

Προκειμένου να είναι δυνατή η πραγματοποίηση μιας σειράς από πράξεις που ο νομοθέτης έκρινε κοινωνικά και οικονομικά σημαντικές, ο νόμος για την πνευματική ιδιοκτησία επιτρέπει την τέλεσή τους χωρίς την άδεια του δικαιούχου των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι εάν θέλω να χρησιμοποιήσω υλικό το οποίο ανήκει σε τρίτον και συντρέχουν οι προϋποθέσεις που ορίζει ο νόμος στο κεφάλαιο των περιορισμών του δικαιώματος, τότε δε χρειάζεται να ζητήσω την άδεια του δικαιούχου των δικαιωμάτων. Οι Περιορισμοί του δικαιώματος της πνευματικής ιδιοκτησίας, μερικές φορές ονομάζονται και εξαιρέσεις του δικαιώματος, ενώ σε άλλα συστήματα προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας, αντιστοιχούν στο fair use (HΠΑ) ή στο fair dealing (Ηνωμένο Βασίλειο).

Οι Περιορισμοί αναφέρονται στο περιουσιακό δικαίωμα και ουσιαστικά επιτρέπουν τη χωρίς καταβολή κάποιου τέλους χρήση του έργου, εφόσον τηρούνται οι σχετικές προϋποθέσεις του νόμου. Το ηθικό δικαίωμα του δημιουργού παραμένει ανεπηρέαστο από την εφαρμογή των Περιορισμών. Οι Περιορισμοί του περιουσιακού δικαιώματος αναλύονται στο τέταρτο κεφάλαιο του Ν. 2121/1993, στα άρθρα 18 έως 28Γ.
Το αρ. 28Γ παρέχει τη γενική αρχή που πρέπει να χρησιμοποιείται στην ερμηνεία των Περιορισμών. Σύμφωνα με τη γενική αυτή ρήτρα οι περιορισμοί αυτοί:
(α) πρέπει να εφαρμόζονται μόνο σε ειδικές περιπτώσεις
(β) οι περιπτώσεις αυτές δεν πρέπει να αντίκεινται στην κανονική εκμετάλλευση του έργου ή άλλου προστατευόμενου αντικειμένου
(γ) δεν πρέπει να θίγουν αδικαιολόγητα τα συμφέροντα του δικαιούχου
Η γενική ρήτρα αυτή είναι γνωστή και ως κανόνας των τριών σταδίων.
Ο κατάλογος των περιορισμών που αναφέρονται στα άρθρα 18 έως 28Γ είναι εξαντλητικός. Εάν η πράξη την οποία τελώ δεν εντάσσεται σε κάποιον από αυτούς τους περιορισμούς, τότε θα πρέπει να ζητήσω την άδεια του δικαιούχου του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας.

Επίπεδα Ρύθμισης

Ακόμη κι αν θεωρήσουμε ότι το παρόν σύστημα πνευματικής ιδιοκτησίας δεν ανταποκρίνεται απαραίτητα στις ανάγκες της αγοράς και στον τρόπο παραγωγής των προϊόντων της διάνοιας σε ένα διαδικτυακό περιβάλλον ή ακόμη κι αν δεν συμβάλλει πραγματικά σε μια εθνική πολιτική πνευματικής ιδιοκτησίας, ιδίως με δεδομένο ότι η Ελλάδα έχει ένα αρνητικό ισοζύγιο πνευματικής ιδιοκτησίας, ο Έλληνας νομοθέτης δεν είναι σε θέση να λειτουργήσει τελείως αυτόνομα. Η δράση του εθνικού νομοθέτη εντάσσεται σε και περιορίζεται από το Ευρωπαϊκό κεκτημένο, την Κοινοτική δηλαδή νομοθεσία που αφορά την πνευματική ιδιοκτησία. Επιπλεόν, ο Έλληνας νομοθέτης περιορίζεται και από τις διεθνείς συνθήκες τις οποίες έχει υπογράψει η Ελλάδα σε θέματα πνευματικής ιδιοκτησίας, ιδίως η συνθήκες της Βέρνης και της Ρώμης, οι συνθήκες WIPO και η συνθήκη TRIPS, και οι οποίες, δυνάμει του αρ. 28 του Συντάγματος, αποτελούν πλέον τμήμα της Ελληνικής έννομης τάξης.

Εισαγωγή στις Ανοικτές Άδειες

Εξαιτίας της αλλαγής του μοντέλου παραγωγής προϊόντων της διάνοιας, όπως αναφέρθηκε σε προηγούμενο μέρος του παρόντος εγειριδίου, ήταν απαραίτητο να δημιουργηθούν ρυθμιστικές δομές, οι οποίες να μπορούν να υποστηρίξουν το νέο αυτό μοντέλο οργάνωσης και παραγωγής. Με δεδομένες τις δυσκολίες στην αλλαγή του θεσμικού πλαισίου, το μοντέλο αυτό εμφανίστηκε στο πιο ευέλικτο επίπεδο της ρύθμισης, αυτό των συμβατικών σχέσεων μεταξύ των μελών. Οι ανοικτές άδειες αποτελούν μορφή αδειών εκμετάλλευσης του αρ. 13 του Ν.2121/1993, πρόκειται δηλαδή για ένα κείμενο που στηρίζεται στη συμβατική ελευθερία των μερών και με το οποίο ο δικαιούχος παρέχει στο χρήστη της ανοικτής άδειας μία σειρά από άδειες ή ελευθερίες να πραγματοποιεί πράξεις που διαφορετικά θα ήταν απαγορευμένες. Οι ανοικτές άδειες ακολουθούν, άρα, τη φόρμα των κλασσικών αδειών εκμετάλλευσης, αλλά επιτρέπουν στον τελικό χρήστη πολύ περισσότερες ελευθερίες από ότι μια κλασσική άδεια εκμετάλλευσης. Ως ανοικτές, σύμφωνα με τον ορισμό του Ιδρύματος Ανοικτής Γνώσης, ορίζονται οι άδειες οι οποίες δεν περιορίζουν τη χρήση του έργου σε τίποτε άλλο παρά μόνο ως προς την αναφορά στο δημιουργό και, ενδεχομένως, στην περαιτέρω διάθεση του περιεχομένου με τους ίδιους όρους και προϋποθέσεις. Τέλος, οι ανοικτές άδειες έχουν το χαρακτηριστικό ότι είναι τυποποιημένες και δημόσια διαθέσιμες, ώστε ο αδειοδότης να μπορείς να τις βρει (π.χ. από το διαδικτυακό τύπο των CreativeCommons) και στη συνέχεια να αδειοδοτήσει το υλικό του με αυτές. Ειδικά οι ανοικτές άδειες, ενώ αποτελούν έκφραση της προσωπικής αυτονομίας, εξαιτίας του τυποποιημένου τους χαρακτήρα και της δωρεάν δημόσιας διάθεσής τους καλύπτουν πολύ μεγάλες ποσότητες τεκμηρίων και χρηστών (π.χ. οι άδειες CreativeCommons καλύπτουν περισσότερα από 300 εκατομμύρια ψηφιακά αντικείμενα) και άρα εμφανίζουνε οιονεί ρυθμιστικό χαρακτήρα. Τέλος, εξαιτίας του δημόσιου σε πολλά επίπεδα χαρακτήρα του, οι ανοικτές άδειες αναφέρονται συχνά και ως Δημόσιες Άδειες (Public Licences).

Η φύση του Δημοσίου Τομέα

Ως δημόσιος τομέας ορίζεται ο χώρος εκείνος ο οποίος βρίσκεται εκτός πνευματικής ιδιοκτησίας είτε πρωτογενώς, π.χ. Επειδή αφορά σε έργα που ήταν εξαρχής εκτός προστασίας (π.χ. εκφράσεις της πολιτειακής αρμοδιότητας), είτε αφορά σε έργα που εξέπεσαν της προστασίας επειδή πέρασε ο χρόνος προστασίας (π.χ. έργα λόγου μετά τα 70 χρόνια από το θάνατο του δημιουργού). Σύμφωνα με έναν ευρύτερο ορισμό, εκτός από το θεσμικό Δημόσιο Τομέα, δηλαδή τα έργα τα οποία είναι εκ του νόμου είναι εκτός προστασίας, υπάρχει και ο λειτουργικός δημόσιος τομέας δηλαδή ο τομέας που ορίζεται από έργα η χρήση των οποίων εμπίπτει στους περιορισμούς του δικαιώματος, καθώς και τα έργα ατα οποία αδειοδοτούνται με ανοικτές άδειες.

Διαβάστηκε 2000 φορές